Κατά την επανάσταση του 1821, η Αράχωβα είχε ενεργό συμμετοχή. 

Όλοι οι Αραχωβίτες έλαβαν μέρος στην Επανάσταση του 1821 είτε ως ένοπλοι αγωνιστές είτε έμμεσα ως καθοδηγητές του Αγώνα ή υποβοηθώντας τον αγώνα της Ελευθερίας ως « εφοδιαστές τροφίμων, πολεμοφοδίων, περίθαλψης» ή ως πνευματικοί ηγέτες μέσα από το δρόμο της διπλωματίας και της καθοδήγησης.

Στα 1818 πρώτοι οι Αραχωβίτες είχαν μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία, όπως οι προεστοί Ιωάννης Αλεξανδρής και Γεώργιος Σιδεράς μαζί με τους ιερείς Ιωάννη Πρωτοπαπά, Νικόλαο Πρωτοπαπά, Παπαδημήτρη καθώς και άλλους Αραχωβίτες.

Με έξοδα των Αραχωβιτών διατηρούσαν σπίτια όπου κατασκεύαζαν φυσίγγια και μάζευαν χρήματα για τον Αγώνα.

Στα 1820 ο Φιλικός Άνθιμος Γαζής παραχείμασε στην Αράχωβα και συντόνισε το έργο της Φιλικής Εταιρείας.

Οι κινήσεις των Αραχωβιτών έγιναν αντιληπτές από τον Πασά της Λιβαδειάς ο οποίος απείλησε με καταστροφή την Αράχωβα.

Το σύνθημα της Επανάστασης στη Στερεά Ελλάδα δόθηκε από τους Αραχωβίτες πρόκριτους και αγωνιστές με επικεφαλής το Βασίλη Μπούσγο, τον οποίο είχε στείλει ο Διάκος για την οργάνωση της Επανάστασης στη Στερεά.

Έτσι η πρώτη επαναστατική σπίθα του Αγώνα άναψε στις 20 Μαρτίου 1820 στο Ζεμενό Αράχωβας με το φόνο των Ταταρέων, δηλαδή των ταχυδρόμων και εισπρακτόρων Λιβαδειάς οι οποίοι μετέφεραν σημαντικό χρηματικό ποσό, το οποίο οι Αραχωβίτες διέθεσαν για τις ανάγκες του Αγώνα.

Αλλά και το Σεπτέμβριο του 1820 οι Αραχωβίτες σκότωσαν το σούμπαση της Αράχωβας Ιμπραήμ που μετέφερε τους φόρους στο Βοεβόδα των Σαλώνων (Άμφισσας) στη δυτική έξοδο της Αράχωβας και διέκοψαν το δρόμο Αράχωβας – Άμφισσας.

Έτσι οι Τούρκοι με τον Ταχήρ Μπέη προσπάθησαν, κατεβαίνοντας από το Λιβάδι Αράχωβας να καταστρέψουν την Αράχωβα ανεπιτυχώς.

Στο μεταξύ στις 26 Μαρτίου 1821, κηρύχτηκε η επανάσταση στη Στερεά από τον Αθανάσιο Διάκο και στις 28 Μαρτίου 1821 απέστειλε γράμμα στους Αραχωβίτες, στους οποίους ζητούσε βοήθεια σε άνδρες και πολεμοφόδια.

Οι Αραχωβίτες ανταποκρίθηκαν τα μεσάνυχτα της ίδιας ημέρας και απέστειλαν 200 άνδρες και πολεμοφόδια στο μοναστήρι Λυκούρεσι της Χαιρώνειας, με αρχηγό τον Αραχωβίτη πρόκριτο και μετέπειτα υπουργό πολέμου Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας Νικόλαο Σιμαρέση καθώς και τον πρόκριτο Αναγνώστη Λαζαρή. Ο Νικόλαος Σιμαρέσης κρατούσε και παρέδωσε στον Αθανάσιο Διάκο την Αραχωβίτικη σημαία, με κεντημένο τον Άγιο Γεώργιο, η οποία αποτέλεσε την πρώτη επαναστατημένη σημαία της Ρούμελης.

Στις 10 Ιουνίου 1823 ο Γιουσούφ Πασάς Περκόφτσαλη πυρπολεί με 1000 Τούρκους την Αράχωβα, η οποία περνά στη Δημοτική Μουσική με το γνωστό τραγούδι «Κατακαημένη Αράχωβα…»

Θα αναφερθούμε έτσι σε κάποιους Αραχωβίτες αγωνιστές, εξέχουσες μορφές του Αγώνα του 1821.

Νικόλαος Σιμαρέσης

Πρόκριτος της Αράχωβας και μετέπειτα υπουργός πολέμου Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας, από τις εξέχουσες ηγετικές μορφές του Αγώνα στη Στερεά Ελλάδα, υπήρξε ο Νικόλαος Σιμαρέσης.

Στο γράμμα που απέστειλε ο Διάκος προς τους Αραχωβίτες στις 28 Μαρτίου 1821 ζητώντάς τους βοήθεια, ανταποκρίθηκαν άμεσα και έτσι επικεφαλής 200 Αραχωβιτών ο Νικόλαος Σιμαρέσης παρουσιάστηκε στο Διάκο, στο μοναστήρι στο Λυκούρεσι (Χαιρώνεια).

Μάλιστα κρατούσε και την πρώτη επαναστατημένη σημαία την οποία είχαν κεντήσει οι Αραχωβίτες με τον Άγιο Γεώργιο. Παρέμεινε στο πλευρό του Αθανασίου Διάκου.

Ο Νικόλαος Σιμαρέσης αναφέρεται στη συνέλευση των προκρίτων της Λιβαδειάς στο Δαδί (Αμφίκλεια) στις 23 Απριλίου 1821, όπου εξέλεξαν το διάδοχο του Αθανασίου Διάκου, το Βασίλειο Μπούσγο.

Είχε προηγηθεί η μάχη της Αλαμάνας, όπου οι δυνάμεις του Διάκου διαλύθηκαν και ο ίδιος συνελήφθη και μαρτύρησε.

Στις 11 Φεβρουαρίου 1822, σε γενική συνέλευση των προκρίτων της Λιβαδειάς στο Δίστομο, εξελέγησαν δώδεκα έφοροι για τη διοίκηση όλων των υποθέσεων τηςΑνατολικής Στερεάς, μεταξύ των οποίων εξελέγη ως Υπουργός πολέμου, ο Αραχωβίτης Νικόλαος Σιμαρέσης που ενέκρινε ο Άρειος Πάγος της Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας.

Ο Νικόλαος Σιμαρέσης δολοφονήθηκε στα 1823, στο μοναστήρι της Αμφίκλειας από αντιτιθέμενο πρόσωπο προς τον Άρειο Πάγο που διαφωνούσε για τις επιλογές του, στον ορισμό των υπουργών.

Αναγνώστης Λαζαρής

 

Ένας από τους σημαντικούς Αραχωβίτες πρόκριτους υπήρξε ο Αναγνώστης Λαζαρής.

Είχε μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία από τους πρώτους στα 1818 μαζί με άλλους Αραχωβίτες ενώ μισθοδοτούσε δικό του στρατιωτικό Σώμα.

Ανταποκρίθηκε στο κάλεσμα του Αθανασίου Διάκου προς τους Αραχωβίτες στις 28 Μαρτίου 1821 και ορίστηκε από το Διάκο ως αρχηγός των 200 Αραχωβιτών που έστειλε ο Διάκος στην Άμφισσα για να βοηθήσουν τον Πανουργιά που πολιορκούσε στο κάστρο τους Τούρκους.

Συμμετείχε στη σύσκεψη των προκρίτων της Λιβαδειάς στην Αμφίκλεια στις 23 Απριλίου 1821 για το διάδοχο του Διάκου που ορίστηκε ο Βασίλειος Μπούσγος.

Λουκάς Καλπούζος

Ο Λουκάς Καλπούζος ανήκε στη μεγάλη οικογένεια των Κλεφτοαρματωλών Καλπουζαίων.

Πατέρας του ήταν ο Ιωάννης Καλπούζος ο οποίος είχε πολεμήσει στα 1770, όταν η Ρωσία κήρυξε τον πόλεμο εναντίον της Τουρκίας, ξεσηκώνοντας τους Έλληνες εναντίον των Τούρκων.

Ο Λουκάς Καλπούζος είχε αδερφό τον Αναγνώστη Καλπούζο που διαδέχτηκε τον πατέρα του στην κλεφτουριά και σκοτώθηκε στην επανάσταση του 1821, επικεφαλής 160 Αραχωβιτών, στη Μάχη της Αλαμάνας μαζί με τον Αθανάσιο Διάκο.

Τον καπετάν Αναγνώστη Καλπούζο μετά το θάνατό του, διαδέχτηκε ο αδελφός του Λουκάς Καλπούζος, ο οποίος πολέμησε τους Τούρκους στη Μάχη της Αράχωβας δίπλα στον αρχιστράτηγο Γεώργιο Καραϊσκάκη, ο οποίος τον όρισε Οπλαρχηγό της Αράχωβας στην ενυπόγραφη διαταγή του υπ’ αριθμόν 13292.

Ο Λουκάς Καλπούζος ακολούθησε το Γεώργιο Καραϊσκάκη στις μάχες Τουρκοχωρίου, Διστόμου και Αθηνών και γι αυτό στα 1827 όταν η Στερεά Ελλάδα έπεσε πάλι στα χέρια των Τούρκων, ο Κιουταχή Πασάς έκαψε την Αράχωβα.

Τον Ιούλιο του 1829 ο Λουκάς Καλπούζος ακολούθησε το Δημήτριο Υψηλάντη που είχε σηκώσει τη σημαία της συνέχισης της Επαναστάσεως, στην Αράχωβα και επικεφαλής 150 Αραχωβιτών έλαβε μέρος- στο πλευρό του Υψηλάντη- στην τελευταία νικηφόρα Μάχη της Πέτρας, στις 12 Σεπτεμβρίου 1829.